Abraham Valdelomar (1888–1919), el genial “Conde de Lemos”, revolucionó la narrativa peruana con su prosa tierna y nostálgica. Su célebre cuento El vuelo de los cóndores retrata la infancia en Pisco, donde el pequeño Abraham descubre el asombro y la crueldad del mundo del circo a través de “Miss Orquídea”, una dulce trapecista obligada a arriesgar su vida. Una joya imprescindible del cuento peruano.
Fundador del modernismo y la narrativa criolla en el Perú, Abraham Valdelomar plasmó la sensibilidad de la vida provinciana como nadie. En El vuelo de los cóndores, el autor utiliza la llegada de un circo a la costa peruana para explorar temas profundos como la compasión infantil, el abuso hacia los débiles y el despertar de los primeros sentimientos de ternura ante la tragedia humana.
“Colección Digital del Patrimonio Literario Peruano”
Quechua Ancashino
Abraham Valdelomarpa Ichik Kawayninwan Willakuynin
Abraham Valdelomar (1888–1919) runaqa, pishñu y reqishqa “Conde de Lemos” nishqami karqan. Paymi peruano willakuy qillqayta mushuqyachirqan llampu y llakikuypaq panqankunawan. Reqishqa “El vuelo de los cóndores” (Kunturkunapa jinchiykuynin) willakuyninchöqa Pisco markachö wamra kaynintami rikachikun; tsaychömi ichik Abraham tsayraq rikan tsayllachö asikuyta y wanutsikuypaq circo ruraykunata, “Miss Orquídea” nishqan shumaq trapecista wamrapita, pishi kawayninta tsay altochö dajatseqta. Kayqa peruano willakuychö mana dajanapaq shumaq qallariyninmi.
Perú markachö modernismo y criolla willakuyta qallatsirqan, tsaymi Abraham Valdelomarqa juk markachö kawaypa llampu shonqu kayninta pimanpis mana iwalaypa qillqaykurqan. “El vuelo de los cóndores” panqanchöqa, qillaq runami juk circo peruano mamakocha manyanman chashqanwan yanapakun, tsaychö wamrakunapa llakipayaynin, pishi kallpayuqkunata llakichiy, y llakikuy kaway chawpinchö kuyakuypaq shonqu tsayraq fukutskiyninta shumaq ashipanapaq.
Quechua Cusco-Collao
Abraham Valdelomarpa Kawsayninmanta Willakuyninmantapas
Abraham Valdelomar (1888–1919) runaqa, ancha sumaq yachayniyuq “Conde de Lemos” nishqami karqan. Paymi peruano willakuy qillqayta mawk’anyachirqan (musuqyachirqan) llampu, llakikuypaq qillqasqankunawanpas. Riqsisqa “El vuelo de los cóndores” (Kunturkunap phawaynin) willakuyninpiqa Pisco llaqtapi wamra kaynintami rikuchin; chaypimi huch’uy Abraham utqaychaspa rikun chay k’itipi asikuyta, khuyay circo kawsaytapas, “Miss Orquídea” nishqan sumaq trapecista sipaschawan, paymi kawsayninta chay altopi wañuyman churaspa tusuq. Kayqa peruano willakuykunapi ancha chaniyuq sumaq q’illaymi (qallariyninmi).
Perú suyupi modernismo, criolla willakuytapas qallarichiq kaspanmi, Abraham Valdelomarqa huch’uy llaqtakunapi kawsaypa llampu sunqu kayninta pimanpas mana iwalaypa qillqarqan. “El vuelo de los cóndores” panqanpiqa, qillaq runami huk circo peruano mamalaqucha patanman chayasqanwan yanapakun, chaypi wamrakunap llakipayakuyninta, pisi kallpayuqkunap ñakarichiyninta, llakikuy kawsay chawpipi kuyakuypaq sunqup qallariynintapas sumaqta t’aqwinanpaq.
Quechua Chanka
Abraham Valdelomarpa Kawsayninmanta Hinallataq Willakuyninmanta
Abraham Valdelomar (1888–1919) runaqa, sumaq yachayniyuq “Conde de Lemos” nishqami karqa. Paymi peruano willakuy qillqayta musuqyachirqa llampu hinallataq llakikuypaq qillqasqankunawan. Riqsisqa “El vuelo de los cóndores” (Kunturkunapa pawaynin) willakuyninpiqa Pisco llaqtapi wamra kaynintami qawachin; chaypimi taksa Abraham musyanyaspa rikun chay llachapi asikuyta hinallataq millay circo kawsayta, “Miss Orquídea” nishqan sumaq trapecista sipasllawan, paymi kawsayninta chay altopi arriskaspa tusuq. Kayqa peruano willakuykunapi ancha chaniyuq sumaq qallariyninmi.
Perú suyupi modernismo hinallataq criolla willakuyta qallarichiq kaspanmi, Abraham Valdelomarqa taksa llaqtakunapi kawsaypa llampu sunqu kayninta pimanpas mana iwalaypa qillqaykurqa. “El vuelo de los cóndores” panqanpiqa, qillaq runami huk circo peruano lamar qucha patanman chayasqanwan yanapakun, chaypi wamrakunapa llakipayakuynin, pisi kallpayuqkunata ñakarichiy, hinallataq llakikuy kawsay chawpipi kuyakuypaq sunqu qallariyninta sumaqta qawachinanpaq.
Aimara
Abraham Valdelomarx jisk’a jakawipa ukat yarawipa (1888–1917)
Abraham Valdelomar (1888–1919) jupax wali yatiñani “Conde de Lemos” satänwa. Jupax peruano qillqt’atanak p’arxtayawayna (machaqaychawayna) llamp’u ukat llakiñani arunakamppi. Uñt’at jisk’a siwsa “El vuelo de los cóndores” (Kunturinakan t’uqt’awipa) sutini pankanxa Pisco markan jisk’allkayap qhananchawayna; ukanwa jisk’a Abrahamax circo ukan muspharkañapa ukat wali muysispa axsarkañaps uñstawayi, “Miss Orquídea” muxsa trapecista tawaqu p’iqinchasin, jupax altopan jakawip ch’axwayañatakiw khitata sarnaqäna. Jupax peruano jisk’a siwsanakanx wali jach’a aski utjiripawa.
Perú suyun modernismo ukat criolla sarnaqäwinakat qalltiri kaspanxa, Abraham Valdelomarax jisk’a markanakan llamp’u chuymani jakawipx jan khitirus iwalayasin qillqt’awayna. “El vuelo de los cóndores” pankanxa, qillqirix mä circo peruano lamar quta patanakar puritapampiw yanapt’asi, ukanxa wawanakan khuyapayasiwipa, jan ch’amani jaqinakar mutuyiña, ukat jaqinakan llakiñ sarnaqäwipanx muxsa munasiñ chuymanakan phuqtaniwip chiqpach uñstayañataki.
