El escritor, poeta y magistrado Enrique López Albújar fue una de las figuras más importantes de la literatura peruana del siglo XX, considerado el iniciador del indigenismo literario en el país y un pionero en la narrativa de denuncia social. Nació en Chiclayo el 23 de noviembre de 1872, aunque pasó gran parte de su infancia y juventud en Piura, región que marcó profundamente su obra. Debido a su profesión de abogado y juez, recorrió diversas provincias del Perú, lo que le permitió observar de cerca la realidad de las comunidades indígenas y afroperuanas, así como las injusticias del sistema judicial de la época. Falleció en Lima el 6 de marzo de 1966.
Su célebre novela “Matalaché”, publicada en Piura en 1928, rompió esquemas al ser catalogada como la primera novela de temática afroperuana y un pilar del realismo crítico en el Perú.
“Colección Digital del Patrimonio Literario Peruano”
Quechua Ancashino (Anqash Qichwa)
Enrique López Albújar qillqaq, shumaq rimaykunata kamatsiq y kamachikuykunata rikaq juezmi karqan huk reqsishqa yachaysapa joni Perú suyupita, payqa iskay chunka kaq watakuna witsanchawmi qillqankunawan indigenismo nisqan qillqayta qallaykatsirqan y llaqtapa ñakaynikunata riqsichirqan. Chiclayochawmi yorirqan iskay chunka kimsa kaq hunaq noviembre killachaw, waranqa puwaq pachak qanchis chunka iskayniyuq watachaw; wamra y joven kanqanpitam Piurachaw kawayrqan, tsay suyumi qillqankunata ancha yanaparqan. Abogado y juez kashpami, Perú suyupa atska provinciankunata purirqan, tsaymi payta yanaparqan indijena y yanayashqa runakunapa kawayninta shumaq rikananpaq, y tsay witsan kamachikuqkuna mana alli rurayanqantapis. Limachawmi wanukurqan joqta kaq hunaq marzo killachaw, waranqa isqun pachak joqta chunka joqtayuq watachaw.
Paypa “Matalaché” qillqanqanqa huk reqsishqa novelami, tsaytaqa Piurachawmi riqsichirqan waranqa isqun pachak iskay chunka puwaqniyuq watachaw. Tsay qillqasqanqa huk kaq mas reqsishqa runakunapa kawayninpitam parlachkan, tsaywanmi qallaykurqan yanayashqa runakunapa ñakaynikunata y kawayninkunata ruraypa rikuyninwan riqsichiyta Perú suyupa qillqankunachaw.
Quechua Cusco-Collao (Qusqu-Qullaw)
Enrique López Albújar qelqaq, sumaq jarawikunata kamachiq y kamachikuykunata qhawariq juezpas karqan huk reqsisqa yachaysapa runa Perú suyumanta, payqa iskay chunka kaq watakuna ukhunpin qelqasqankunawan runakuna ukhupi indigenismo nisqa qelqayta qallarichirqan jina llaqtapa phutiyninkunata rikuchirqan. Chiclayopi paqarirqan iskay chunka kimsa p’unchay noviembre killapi, waranqa pusaq pachak qanchis chunka iskayniyoq watapi; wawa jina joven kasqanmantapachataq Piurapi kawsarqan, chay suyutaq qelqasqankunata ancha yanaparqan. Abogado jina juez kaspataq, Perú suyupa askha provinciankunata purirqan, chaymi payta yanaparqan indijena y yanayashqa runakunapa kawsayninta sumaq qhawarinanpaq, jina chay witsan kamachikuqkuna mana allin rurasqankutapas. Limapin wañupurqan soqta p’unchay marzo killapi, waranqa esqon pachak soqta chunka soqtayoq watapi.
Paypa “Matalaché” qelqasqanqa huk reqsisqa novelami, chaytaqa Piurapi mast’arirqan waranqa esqon pachak iskay chunka pusaqniyoq watapi. Chay qelqasqaqa huk kaq aswan reqsisqa runakunapa kawsayninmantami parlachan, chaywanmi qallarichirqan yanayashqa runakunapa ñak’ariyninkunata kawsayninkunatapas ruraypa rikuyninwan rikuchiyta Perú suyupa qelqankunapi.
Quechua Chanka
Enrique López Albújar qillqaq, sumaq jarawikunata kamachiq y kamachikuykunata qhawariq juezpas karqa huk riqsisqa yachaysapa runa Perú suyumanta, payqa iskay chunka kaq watakuna ukunpim qillqasqankunawan runakuna ukupi indigenismo nisqa qillqayta qallarichirqa china llaqtapa phutiyninkunata rikuchirqa. Chiclayopi paqarirqa iskay chunka kimsa punchaw noviembre killapi, waranqa pusaq pachak qanchis chunka iskayniyuq watapi; wawa china joven kasqanmantapachataq Piurapi kawsarqa, chay suyutaq qillqasqankunata ancha yanaparqa. Abogado china juez kaspataq, Perú suyupa achka provinciankunata purirqa, chaymi payta yanaparqa indijena y yanayashqa runakunapa kawsayninta sumaq qhawarinanpaq, china chay witsan kamachikuqkuna mana allin rurasqankutapas. Limapimi wañukurqa suqta punchaw marzo killapi, waranqa isqun pachak suqta chunka suqtayuq watapi.
Paypa “Matalaché” qillqasqanqa huk riqsisqa novelami, chaytam Piurapi mast’arirqa waranqa isqun pachak iskay chunka pusaqniyuq watapi. Chay qillqasqaqa huk kaq aswan riqsisqa runakunapa kawsayninmantami parlachan, chaywanmi qallarichirqa yanayashqa runakunapa ñak’ariyninkunata kawsayninkunatapas ruraypa rikuyninwan rikuchiyta Perú suyupa qillqankunapi.
Aimara
Enrique López Albújarjax mä wali uñt’at qillqiri, sumaq jarawinaka kamachiri ukat kamachinak uñt’ayiri juez warmitaynwa Perú markatxa, jupax pä tunka pataka maranaka ukhunwa indigenismo qillqatanakapa qalltirïtaynwa ukat markan jani walt’äwinakap uñt’ayatayna. Chiclayo markanwa yuritayna, pä tunka kimsani uru noviembre phaxsin, waranqa kimsaqallku pataka qanchis tunka iskayniyani marana; wawa kankatpacha ukat joven kankatpachas Piura markanwa sarnaqatayna, uka markax qillqatanakapar wali yanapatayna. Abogado ukat juez kankatpatxa, Perú markan walja provincianakapwa puritayna, ukanwa jupax indijena ukat ch’ara jaqinakan sarnaqäwip sum uñt’atayna, ukatxa uka pacha kamachirinakan jan walt’at lurañanakaps uñt’ayarakitayna. Lima markanwa jiwawayxatayna suxta uru marzo phaxsin waranqa llätunka pataka suxta tunka suxtani marana.
Jupan “Matalaché” novela qillqatapax Piura markanwa uñt’ayasiwayataynwa waranqa llätunka pataka pä tunka kimsaqallkuni marana. Uka qillqatpachax ch’ara jaqinakan sarnaqäwipata qillqatawa, ukanwa qalltatayna uka jaqinakan t’aqasitapat uñt’ayäwipampi Perú markan qillqatanakapan p’iqinchap kankañataki.