El poeta y escritor César Vallejo es considerado uno de los más grandes innovadores de la poesía universal del siglo XX y la máxima figura de las letras peruanas. Nació en Santiago de Chuco, La Libertad, el 16 de marzo de 1892. Aunque su fama mundial se debe a obras cumbres de la poesía como Los heraldos negros, Trilce y Poemas humanos, Vallejo también cultivó una narrativa de honda protesta social, reflejando siempre su sensibilidad ante el dolor humano y las injusticias. Marcado por la pobreza y el injusto encarcelamiento en su juventud, vivió sus últimos años exiliado en Europa. Falleció en París, Francia, el 15 de abril de 1938.
Su célebre relato “Paco Yunque” es un cuento corto de corte realista (muchas veces catalogado y editado como novela corta o cuento infantil) escrito en Madrid en 1931. Sin embargo, debido a su fuerte carga de denuncia social, fue rechazado por los editores de la época por considerarlo “demasiado triste y directo”, logrando publicarse de forma póstuma recién en 1951 en la revista Apuntes del Hombre.
“Colección Digital del Patrimonio Literario Peruano”
Quechua Áncash
César Vallejomi karqan huk mas reqsishqa qillqaq y shumaq rimaykunata kamatsiq Perú suyupita, payqa iskay chunka kaq watakuna witsanchawmi qillqankunata ancha shumaqman tikratsirqan. Santiago de Chuchochawmi, La Libertad suyuchaw yorirqan chunka joqta kaq hunaq marzo killachaw, waranqa isqun pachak iskay chunka isqunyuq watachaw. Reqsisqa qillqankuna karqan “Los heraldos negros” y “Trilce”, tsaykunawanmi payqa llaqtachaw mana alli ruraykunata y aentsukunapa llakininkunata qillqarqan. Wamra kanqanpitam waktsa kaychaw kawayrqan y manam alli ruraykunapaqtsu wichqarqan tsaymi Europaman aywakurqan. Parísh markachawmi, Franciachaw wanukurqan chunka pichqa kaq hunaq abril killachaw, waranqa isqun pachak kimsa chunka puwaqniyuq watachaw.
Paypa “Paco Yunque” qillqanqanqa huk taksha qillqami, tsaytaqa Madridchawmi qillqarqan waranqa isqun pachak kimsa chunka hukniyuq watachaw. Tsay qillqanqanchawqa llaqtapa mana alli rurayninkunatam riqsichirqan, tsaymi tsay witsan qillqana wasikuna mana munayarqantsu qillqayta “llakikuypaqmi” nir, tsaymi wanukunqan qipataña riqsichikurqan waranqa isqun pachak pichqa chunka hukniyuq watachaw.
Ruraynin: Tsay qillqachawqa parlan tsay witsan yachay wasichaw huk humble kaq wamra Paco Yunque sutiyuq qallaykunqanta, y tsaychawmi Humberto Grieve sutiyuq ruku kapuqniyuqpa tsurin payta imaypis maqarqan, chipiyarqan y ruraynin papiltapis suqarqan. Tsay qillqaqa ushakan Paco Yunquepa llakikuyninwan y maestropa mana alli rikuyninwan, tsaywanmi Vallejo riqsitsikun kapuqniyuqkuna waktsakunata imanölla ñakatshiyanqanta.
Quechua Cusco-Collao (Qusqu-Qullaw)
César Vallejon karqan huk reqsisqa qelqaq sumaq jarawikunata kamachiqpas Perú suyumanta, payqa iskay chunka kaq watakuna ukhunpin qelqasqankunata sumaq qhapaqman tukuchirqan. Santiago de Chuco llaqtapin, La Libertad suyupi paqarirqan chunka soqtayoq p’unchay marzo killapi, waranqa esqon pachak iskay chunka esqonyoq watapi. Reqsisqa qelqankunaqa karqan “Los heraldos negros” “Trilce” nisqakuna, chaykunawanmi payqa llaqta ukhupi mana allin ruraykunata runakunapa llakikuyninkunatapas qelqarqan. Wakcha kasqanrayku jina karu Europaman aywakurqan exiliasqa. París llaqtapin, Franciapi wañupurqan chunka pichqayoq p’unchay abril killapi, waranqa esqon pachak kimsa chunka pusaqniyoq watapi.
Paypa “Paco Yunque” qelqasqanqa huk juch’uy qelqami karqan, chaytan Madrid llaqtapi qelqarqan waranqa esqon pachak kimsa chunka jukniyoq watapi. Chay qelqapiqa llaqtapa phutiyninkunatan rikuchirqan, chayraykun qelqa wasikuna mana munarqankuchu mast’ariyta “ancha phutikuypaqmi” nispa, tsaymi wañupusqan qhepamanña mast’arikurqan waranqa esqon pachak pichqa chunka jukniyoq watapi.
Ruraynin: Chay qelqapiqa parlan yachay wasipi huk wakcha wawa Paco Yunque sutiyoq ñawpaq p’unchay qallarisqanmanta, chaypin Humberto Grieve sutiyoq qhapaq runapa tsurin payta imaymana k’amirqan, maqarqan jina ruraynin papeltapas qechurqan. Chay qelqaqa tukukun Paco Yunquepa ancha phutiyninwan, chaywanmi Vallejo rikuchin qhapaq runakuna wakchakunata imanpuni ñak’arichisqankuta.
Quechua Chanka
César Vallejomi karqa huk riqsisqa qillqaq sumaq jarawikunata kamachiqpas Perú suyumanta, payqa iskay chunka kaq watakuna ukunpim qillqasqankunata sumaq qhapaqman tukuchirqa. Santiago de Chuco llaqtapim, La Libertad suyupi paqarirqa chunka suqtayuq punchaw marzo killapi, waranqa isqun pachak iskay chunka isqunyuq watapi. Riqsisqa qillqankunaqa karqa “Los heraldos negros” “Trilce” nisqakuna, chaykunawanmi payqa llaqta ukupi mana allin ruraykunata runakunapa llakikuyninkunatapas qillqarqa. Wakcha kasqanrayku china karu Europaman aywakurqa exiliasqa. París llaqtapim, Franciapi wañukurqa chunka pichqayuq punchaw abril killapi, waranqa isqun pachak kimsa chunka pusaqniyuq watapi.
Paypa “Paco Yunque” qillqasqanqa huk uchuy qillqami karqa, chaytam Madrid llaqtapi qillqarqa waranqa isqun pachak kimsa chunka hukniyuq watapi. Chay qillqapiqa llaqtapa phutiyninkunatami rikuchirqa, chayraykumi qillqa wasikuna mana munarqakuchu mast’ariyta “ancha phutikuypaqmi” nispa, chaymi wañukusqan qipamanña mast’arikurqa waranqa isqun pachak pichqa chunka hukniyuq watapi.
Ruraynin: Chay qillqapiqa parlan yachay wasipi huk wakcha wawa Paco Yunque sutiyuq ñawpaq punchay qallarisqanmanta, chaypim Humberto Grieve sutiyuq qhapaq runapa churin payta imaymana k’amirqa, maqarqa china ruraynin papeltapas qichurqa. Chay qillqaqa tukukun Paco Yunquepa ancha phutiyninwan, chaywanmi Vallejo rikuchin qhapaq runakuna wakchakunata imanpuni ñak’arichisqankuta.
Aimara
César Vallejojax mä wali uñt’at qillqiri ukat sumaq jarawinaka kamachiri warmitaynwa Perú markatxa, jupax pä tunka pataka maranaka ukhunwa qillqatanakap wali k’achacht’at uñt’ayirïtayna. Santiago de Chuco markanwa yuritayna, La Libertad suyuna, chunka suxtani uru marzo phaxsin, waranqa llätunka pataka pä tunka llätunkani marana. Uñt’at qillqatanakapax “Los heraldos negros” ukat “Trilce” jichhürunsa uñt’atäskiwa, ukanakampiwa jupax markan jan allin sarnaqäwinakapa ukat jani walt’äwinakap qillqatayna. Wawa kankatpachawa wakcha sarnaqäwimpi tumpatäna ukatwa Europana sarnaqatayna exiliasqa. París markanwa jiwawayxatayna chunka phisqani uru abril phaxsin waranqa llätunka pataka kimsa tunka kimsaqallkuni marana.
Jupan “Paco Yunque” qillqatapax mä jisk’a sarnaqäw qillqataynwa, Madrid markanwa qillqatayna waranqa llätunka pataka kimsa tunka mayani marana. Uka qillqanxa markan wali llakit sarnaqäwip uñt’ayatayna, ukatwa uka pacha qillqa lurañ utanakax jan munañampi uñch’ukipxatäna, jiwatapat qhipatwa uñt’ayasitayna waranqa llätunka pataka phisqa tunka mayani marana.