El poeta y escritor peruano César Vallejo es uno de los máximos innovadores de la poesía universal del siglo XX. Nació en Santiago de Chuco, La Libertad, el 16 de marzo de 1892. Su literatura destaca por una profunda sensibilidad ante el dolor humano, las crisis de fe y las injusticias sociales. A lo largo de su vida sufrió la pobreza, el injusto encarcelamiento en su juventud y un largo exilio político en Europa. Falleció en París, Francia, el 15 de abril de 1938.
Su célebre poemario “Los heraldos negros” constituye su primer libro y una obra cumbre del postmodernismo hispanoamericano. Aunque el volumen lleva el año 1918 impreso en su portada, se publicó formalmente en Lima en 1919.
“Colección Digital del Patrimonio Literario Peruano”
Quechua Ancashino
César Vallejomi karqan huk reqsishqa jarawisapa y qillqaq Perú suyupita. Payqa iskay chunka kaq watakuna witsanchawmi jarawita ancha shumaqman tikratsirqan. Santiago de Chuchochawmi, La Libertad suyuchaw yorirqan chunka joqta kaq hunaq marzo killachaw, waranqa isqun pachak iskay chunka isqunyuq watachaw. Qillqankunaqa aentsukunapa llakininkunata y mana alli ruraykunatami shumaq riqsichin. Kawayninchawqa waktsa kaychawmi ñakarqan. Joven kashpami manam alli ruraykunapaqtsu churanakuyman wichqarqan. Tsaypitam karu Europa suyuman aywakurqan. Parísh markachawmi, Franciachaw wanukurqan chunka pichqa kaq hunaq abril killachaw, waranqa isqun pachak kimsa chunka puwaqniyuq watachaw.
Paypa “Los heraldos negros” qillqanqanqa huk kaq mas reqsishqa jarawinmi. Tsay qillqasqanqa unay kawaypa mas shumaq rikuyninmi kaykan. Papilpa qaranqa waranqa isqun pachak chunka puwaqniyuq watatam riqsichin. Tsay kaspapis Limachawmi riqsichikurqan waranqa isqun pachak chunka isqunyuq watachawpacha.
Quechua Cusco-Collao
César Vallejon karqan huk reqsisqa harawisapa qelqaq runa Perú suyumanta. Payqa iskay chunka kaq watakuna ukhunpin harawikunata aswan sumaqman tukuchirqan. Santiago de Chuco llaqtapin paqarirqan chunka soqtayoq p’unchay marzo killapi, waranqa esqon pachak iskay chunka esqonyoq watapi. Qelqasqankunaqa runakunapa llakikuyninkunata mana allin ruraykunatapas sumaqta rikuchin. Kawsayninpiqa wakcha kaypin anchatapuni ñak’arirqan. Joven kashpantaq yanqa juchachaspa carcelpi wichq’arqanku. Chaymantan karu Europa suyuman aywakurqan exiliasqa. París llaqtapin, Franciapi wañupurqan chunka pichqayoq p’unchay abril killapi, waranqa esqon pachak kimsa chunka pusaqniyoq watapi.
Paypa “Los heraldos negros” qelqasqanqa huk aswan reqsisqa harawinmi kashan. Chay qelqaqa unay kawsaypa aswan sumaq rikuyninmi kaykan. Papelpa qaranqa waranqa esqon pachak chunka pusaqniyoq watatan rikuchin. Chay kaspapas Lima llaqtapin mast’arikurqan waranqa esqon pachak chunka esqonyoq watapi.
Quechua Chanka
César Vallejomi karqa huk riqsisqa harawisapa qillqaq runa Perú suyumanta. Payqa iskay chunka kaq watakuna ukunpim harawikunata aswan sumaqman tukuchirqa. Santiago de Chuco llaqtapim paqarirqa chunka suqtayuq punchaw marzo killapi, waranqa isqun pachak iskay chunka isqunyuq watapi. Qillqasqankunaqa runakunapa llakikuyninkunata mana allin ruraykunatapas sumaqta rikuchin. Kawsayninpiqa wakcha kaypim anchatapuni ñakarirqa. Joven kachpantaq yanqa juchachaspa carcelpi wichqarqaku. Chaymantam karu Europa suyuman aywakurqa exiliasqa. París llaqtapim, Franciapi wañukurqa chunka pichqayuq punchaw abril killapi, waranqa isqun pachak kimsa chunka pusaqniyuq watapi.
Paypa “Los heraldos negros” qillqasqanqa huk aswan riqsisqa harawinmi kachkan. Chay qillqaqa unay kawsaypa aswan sumaq rikuyninmi kaykan. Papelpa qaranqa waranqa isqun pachak chunka pusaqniyuq watatam rikuchin. Chay kaspapas Lima llaqtapim mastarikurqa waranqa isqun pachak chunka isqunyuq watapi.
Aimara
César Vallejo jupax mä wali uñt’at jarawiri ukat qillqiritaynwa Perú markatxa. Jupax pä tunka pataka maranaka ukhunxa jarawinaka wali k’achacht’at uñt’ayirïtayna. Santiago de Chuco markanwa yuritayna, La Libertad suyuna. Jupax chunka suxtani uru marzo phaxsin yuritayna, waranqa llätunka pataka pä tunka llätunkani marana. Qillqatanakapax jaqinakan llakisiñapa ukat jan allin sarnaqäwinakap sum uñt’ayi. Sarnaqat pampa ukhunxa wakcha kankañampiwa ñakhantatäna. Jupax joven kankatpachawa carcelana yanqa lurañampi wichq’atätayna. Ukatxa karu Europa suyuruw sarnaqatayna exiliasqa. París markanwa jiwawayxatayna chunka phisqani uru abril phaxsin waranqa llätunka pataka kimsa tunka kimsaqallkuni marana.
Jupan “Los heraldos negros” qillqasqanax mä wali uñt’at nayrïr jarawitaynwa. Uka qillqaqa unay sarnaqäwina mä jach’a p’iqinchirïrakitaynwa. Papelna uñkatatapax waranqa llätunka pataka chunka kimsaqallkuni marat uñt’ayi. Ukhamäkchisa Lima markanwa uñt’ayasiwayatayna waranqa llätunka pataka chunka llätunkani marana.