El poeta y escritor peruano César Vallejo es uno de los más grandes de la literatura universal del siglo XX. Nació en Santiago de Chuco, La Libertad, el 16 de marzo de 1892. Su vida estuvo marcada por el dolor humano, la orfandad espiritual y un injusto encarcelamiento de 112 días en su juventud. Esta experiencia carcelaria, sumada a la muerte de su madre y de un amor idílico, destruyó su visión tradicional del mundo. Vivió sus últimos años exiliado en Europa. Falleció en París, Francia, el 15 de abril de 1938.
Su obra cumbre “Trilce”, publicada en Lima en 1922 en los talleres tipográficos de la Penitenciaría de Lima, es considerada un poemario vanguardista radical, aunque con frecuencia los lectores e investigadores la analizan debido a su compleja estructura narrativa interna.
“Colección Digital del Patrimonio Literario Peruano”
Quechua Ancashino
César Vallejomi karqan huk reqsishqa jarawisapa y qillqaq Perú suyupita. Payqa iskay chunka kaq watakuna witsanchawmi jarawita ancha hatunman tikratsirqan. Santiago de Chuchochawmi, La Libertad suyuchaw yorirqan chunka joqta kaq hunaq marzo killachaw, waranqa isqun pachak iskay chunka isqunyuq watachaw. Kawayninqa aentsukunapa llakininkunawan y yarpayninchaw waktsa kaywanmi kakurqan. Joven kashpami pachak chunka iskayniyuq hunaqkuna yanqa carcelchaw wichqashqa ñakarqan. Tsay ñakaynin, mamaypa wanuywansi y kuyakuypa llakininkunawansi unay shumaq yarpayninkunata chipiyachirqan. Tsaypitam karu Europa suyuman aywakurqan. Parísh markachawmi, Franciachaw wanukurqan chunka pichqa kaq hunaq abril killachaw, waranqa isqun pachak kimsa chunka puwaqniyuq watachaw.
Paypa “Trilce” qillqanqanqa huk mas hatun jarawinmi. Tsaytaqa Limachawmi riqsichirqan waranqa isqun pachak iskay chunka iskayniyuq watachaw. Limapa carcelninpa qillqana wasinpim rurarqan. Tsay qillqasqanqa musoq y sinchi jarawimi kaykan. Tsay kaspapis qillqaqkuna y yachaysapakunaqa tsay qillqata sinchipa t’aqwiyan kikinpa sasa yarpayninrayku.
Quechua Cusco-Collao
César Vallejon karqan huk reqsisqa harawisapa qelqaq runa Perú suyumanta. Payqa iskay chunka kaq watakuna ukhunpin harawikunata aswan hatunman tukuchirqan. Santiago de Chuco llaqtapin paqarirqan chunka soqtayoq p’unchay marzo killapi, waranqa esqon pachak iskay chunka esqonyoq watapi. Kawsayninqa runakunapa llakikuyninkunawan yuyayninpi wakcha kaywanmi kakurqan. Joven kashpantaq pachak chunka iskayniyoq p’unchaykunata yanqa carcelpi wichq’asqa ñak’arirqan. Chay carcelpi kasqan, mamanpa wañupuynin jina khuyakuypa llakikuyninkunawanmi unay sumaq yuyaykuyninkunata thunirqan. Chaymantan karu Europa suyuman aywakurqan exiliasqa. París llaqtapin, Franciapi wañupurqan chunka pichqayoq p’unchay abril killapi, waranqa esqon pachak kimsa chunka pusaqniyoq watapi.
Paypa “Trilce” qelqasqanqa huk aswan hatun harawinmi kashan. Chaytaqa Lima llaqtapin reqsichirqan waranqa esqon pachak iskay chunka iskayniyoq watapi. Limapa carcelninpa qelqana wasinpin rurarqan. Chay qelqasqanqa musoq jina sinchi harawimi kaykan. Chay kaspapas qelqaqkuna yachaysapakunapas chay qelqata sinchita t’aqwinku sasa yuyaykuyninrayku.
Quechua Chanka
César Vallejomi karqa huk riqsisqa harawisapa qillqaq runa Perú suyumanta. Payqa iskay chunka kaq watakuna ukunpim harawikunata aswan hatunman tukuchirqa. Santiago de Chuco llaqtapim paqarirqa chunka suqtayuq punchaw marzo killapi, waranqa isqun pachak iskay chunka isqunyuq watapi. Kawsayninqa runakunapa llakikuyninkunawan yuyayninpi wakcha kaywanmi kakurqa. Joven kachpantaq pachak chunka iskayniyuq punchawkunata yanqa carcelpi wichqasqa ñakarirqa. Chay carcelpi kasqan, mamanpa wañukuynin china khuyakuypa llakikuyninkunawanmi unay sumaq yuyaykuyninkunata thunirqa. Chaymantam karu Europa suyuman aywakurqa exiliasqa. París llaqtapim, Franciapi wañukurqa chunka pichqayuq punchaw abril killapi, waranqa isqun pachak kimsa chunka pusaqniyuq watapi.
Paypa “Trilce” qillqasqanqa huk aswan hatun harawinmi kachkan. Chaytaqa Lima llaqtapim riqsichirqa waranqa isqun pachak iskay chunka iskayniyuq watapi. Limapa carcelninpa qillqana wasinpim rurarqa. Chay qillqasqanqa musoq china sinchi harawimi kaykan. Chay kaspapas qillqaqkuna yachaysapakunapas chay qillqata sinchita t’aqwinku sasa yuyaykuyninrayku.
Aimara
César Vallejo jupax mä wali uñt’at jarawiri ukat qillqiritaynwa Perú markatxa. Jupax pä tunka pataka maranaka ukhunxa jarawinaka wali jach’ar t’aqxataynwa. Santiago de Chuco markanwa yuritayna, La Libertad suyuna. Jupax chunka suxtani uru marzo phaxsin yuritayna, waranqa llätunka pataka pä tunka llätunkani marana. Sarnaqäwipax jaqinakan llakisiñapampi ukat amuyunakar orfandanatpachaw ch’amanchatätayna. Jupax joven kankatpachawa patak chunka iskayaniri urunaka carcelana yanqa wichq’atätayna. Uka carcelan sarnaqäwipa, mamanpa jiwatapa ukat khuyapayasitapampiw unay amuyunakap t’unjatayna. Ukatxa karu Europa suyuruw sarnaqatayna exiliasqa. París markanwa jiwawayxatayna chunka phisqani uru abril phaxsin waranqa llätunka pataka kimsa tunka kimsaqallkuni marana.
Jupan “Trilce” qillqasqanax mä wali jach’a jarawitaynwa. Lima markanwa uñt’ayasiwayataynna waranqa llätunka pataka pä tunka iskayani marana. Limankiri carcelan qillqanaka lurañ utanwa lurasiwayatayna. Uka qillqasqanax mä musoq ukat sinchi vanguardista jarawitaynwa. Ukhamäkchisa qillqirinaka ukat t’aqwirinakax uka qillqata walja pacha t’aqwipxi sarnaqäwipan sasa amuyunakarakiw utjatayna.