“Tarmap Pacha Huaray” (traducido como Azucenas quechuas) es una obra fundamental de la literatura y el folclor peruano, publicada en 1905 por el intelectual, farmacéutico e indigenista Adolfo Vienrich de la Canal.
Autor: Adolfo Vienrich de la Canal (Lima, 1867 – Tarma, 1908), un farmacéutico de profesión y miembro del Círculo Literario de Manuel González Prada. Aunque nació en Lima, dedicó su vida y obra a la región de Tarma.
Año de publicación: 1905, editado inicialmente de forma íntegra en el periódico La Aurora de Tarma bajo el seudónimo colectivo de “unos parias”
Contenido principal: Es una compilación bilingüe (quechua tarmeño y castellano) que reúne expresiones de la literatura oral andina, tales como cantos líricos, haravicus (yaravíes), fábulas, mitos y tradiciones populares que corrían el riesgo de perderse.
“Colección Digital del Patrimonio Literario Peruano”
“Proyecto beneficiario de Estímulos Económicos para la Cultura 2026 del Ministerio de Cultura de Perú”

Quechua Ancashino
“Tarmap Pacha Huaray” (Keshwa Azucenaskuna nishpa tikrashqa)qa, Peru nasyunpa literaturanpa y folclorpaq fundamental pankami (hawayllami) kaykan. Kay ruraytaqa chusku chanka pushqa wata (1905) tsay yachaq, hampikamay y indigenista Adolfo Vienrich de la Canal tsayta yarqatsimurqan.
Ruraq (Autor): Adolfo Vienrich de la Canal (Lima, 1867 – Tarma, 1908), hampikamay ruraychaw arusaq (farmacéutico) y Manuel González Pradapa Círculo Literariunpa wankillishqan (miembro). Limachaw yurikushqa kashpapis, kawayninta y rurayninkunata Tarma suyupaq qorqan.
Yarqamushqan wata (Año de publicación): 1905 wata, tsaypapis puntataqa llapanta qorqan “La Aurora de Tarma” periodicuchaw, “unos parias” nishpa kikinkunata shutiyarkur.
Yachatsikuynin (Contenido principal): Kayqa ishkay qalluchaw (tarma keshwachaw y kastillanuchaw) qorishqami, andes lallipa shimipaq kawayninta harvachaq, tsaychawmi kanki liriqo takikuna, haravicus (yaravíkuna), fábulas, mitokuna y unay itsik ruraykuna, tsay chinqananpaq mantsaychaw kakushqankuna.
Quechua Cusco-Collao
“Tarmap Pacha Huaray” (Qhichwa Azucenakuna nispa t’ikranchasqa)qa Piruw suyupaq simi kapchiyninpa (literatura), kawsay unanchayninpa (folclor) huk ancha chaniyuq qillqasqanmi, kaytaqa iskay waranqa tawayuq watapi (1905) hamawt’a, hampi ruraq, indigenista Adolfo Vienrich de la Canal t’aqwirikuspa riksichimurqan.
Qillqaq (Autor): Adolfo Vienrich de la Canal (Lima, 1867 – Tarma, 1908), hampi ruraypi llamk’aq (farmacéutico) wan Manuel González Pradapa Círculo Literario nisqanpa wankurinakuqnin (miembro). Limapi paqarimushpapas, tukuy kawsayninta wan llamk’ayninta Tarma suyupaq qupurqan.
Lluqsimusqan wata (Año de publicación): 1905 wata, qallariypiqa sut’intapuni “La Aurora de Tarma” periodicupi lluqsichirqanku, huñunakuypi “unos parias” sutiwan pakaspa.
Imamanta rimasqan (Contenido principal): Kayqa iskay simipi (tarma qhichwapi wan kastilla simipi) huñusqa qillqami, andes suyupaq simi kawsayninta apamurqan; chaypin kashkan harawi takikuna, yarawikuna, unay unanchasqa willakuykuna (fábulas, mitos) wan llaqtapa unay kawsayninpas, chay chinkay ruraypi kaqkunata amachanapaq.
Quechua Chanka
“Tarmap Pacha Huaray” (Qichwa Azucenakuna nispa tikrasqa)qa Piruw suyupa simi kapchiyninpa (literatura) yachayninkunapa (folclor) huk ancha chaniyuq qillqasqanmi, kaytaqa iskay waranqa tawayuq watapi (1905) hamawt’a, hampi ruraq, indigenista Adolfo Vienrich de la Canal riksichimurqa.
Qillqaq (Autor): Adolfo Vienrich de la Canal (Lima, 1867 – Tarma, 1908), hampi ruraypi llamkaq (farmacéutico) y Manuel González Pradapa Círculo Literario nisqanpa wankurinakuqnin (miembro). Limapi paqarimushpapas, tukuy kawsayninta y llamkayninta Tarma suyupaq qurqa.
Lluqsimusqan wata (Año de publicación): 1905 wata, qallariypiqa llapantapuni “La Aurora de Tarma” periodicupi lluqsichirqaku, “unos parias” sutiwan pakaspa.
Imamanta rimasqan (Contenido principal): Kayqa iskay simipi (tarma qichwapi y kastilla simipi) huñusqa qillqami, andes suyupa rimay kawsayninta apamun; chaypim kachkan harawi takikuna, yarawikuna, unay willakuykuna (fábulas, mitos) y llaqtapa unay kawsayninkunapas, chay chinkay mantsaypi kaqkunata amachanapaq.
Aimara
“Tarmap Pacha Huaray” (Qhichwa Azucenakuna sasa jaqukipata) mä jach’a wakiskiri qillqatawa Piruw jach’a suyuna arsuwi yatiñanakapsa (literatura) ukajamaraki markana saräwinakapsa (folclor) uñt’ayasiñataki, aka qillqata jach’a yatiri, qulla luri, indigenista Adolfo Vienrich de la Canal jupawa pataka llätunkani tawayuq marana (1905) uñt’ayawayi.
Qillqiri (Autor): Adolfo Vienrich de la Canal (Lima, 1867 – Tarma, 1908), qulla lurañ yatita (farmacéutico) ukjamaraki Manuel González Pradana Círculo Literario ukan jilatawipawa (miembro). Lima markan yuritayna ukas, taqi jank’apapsa ukajamaraki luräwinakapsa Tarma suyutakiwa churawayi.
Uñstawayki uka mara (Año de publicación): 1905 mara, qalltanjja “La Aurora de Tarma” periodicuna taqpacha uñstawayi, ukanja “unos parias” sutimpiwa mantatayana.
Utjirinaka (Contenido principal): Aka qillqatanjja panipacha arunakarustwa uñstayi (tarma qhichwasa ukhamaraki kastilla arusa), andes toqinkiri jaqinakana arsuwipawa jach’anchayi; ukanjja utjiwa jaylliwisana warawikunasa, yarawisa, unay achachilanakana sipwipasa (fábulas, mitos) ukajamaraki markana unay saräwinakapsa, ukanaka chhaqañ mantsayata jark’aqañataki.
