Dora Mayer de Zulen: El oncenio de Leguía es un análisis histórico y ensayístico fundamental donde la célebre intelectual peruana examina con mirada crítica uno de los periodos políticos más complejos e influyentes del siglo XX en el Perú: el gobierno dictatorial de Augusto B. Leguía (1919–1930).
Durante el Oncenio, Leguía desplegó una estrategia política ambivalente hacia las poblaciones originarias. Por un lado, reconoció legalmente a las comunidades indígenas en la Constitución de 1920 y creó el Patronato de la Raza; por el otro, implementó la Ley de Conscripción Vial.
Además, un sistema de trabajo forzoso para la construcción de carreteras que afectó casi exclusivamente a los comuneros andinos. Dora Mayer, desde su trinchera intelectual y activista, diseccionó minuciosamente esta contradicción.
“Colección Digital del Patrimonio Literario Peruano”
“Proyecto beneficiario de Estímulos Económicos para la Cultura 2026 del Ministerio de Cultura de Perú”

Quechua Ancashino
Dora Mayer de Zulen: El oncenio de Leguía nishqanqa juk unay kawayta yachatsikuq y sumaq qillqami karqan. Tsaychawmi tsay riksishqa Perú markayuq yachayniyuq warmiqa, iskay chunka pachak watachaw (siglo XX) Perú suyuchaw sasa y chaninchashqa pushakuq witsanta piñakuypis pitsqarqan: tsayqa Augusto B. Leguíapa (1919–1930) llasaq makiwan pushakuyninmi (gobierno dictatorialnin) karqan.
Tsay Oncenio witsanchawqa, Leguíaqa unay marka runakunapaq iskay shimichaw pushakuyta aparqan. Juk tukaqpitaqa, 1920 watapa Constitución nishqan jatun kamachikuypitami jallqa markakunata kamachikuyninchaw riksirqan y Patronato de la Raza nishqantapis paqaritsirqan; ichaqa juk tukaqpitaqa, Ley de Conscripción Vial nishqan kamachikuytam churarqan.
Tsaynallataq, kay kamachikuyqa jallqa markachaw tiyaq runakunallata llasaqta makyatsirqan jatun nankunata obligasqa rurayänanpaq (trabajo forzoso). Dora Mayerqa, yachayninpita y amachaq (activista) kayninpita, kay iskay uya ruraykunata allipuni ukhunchaspa pitsqarqan.
Quechua Cusco-Collao
Dora Mayer de Zulen: El oncenio de Leguía nisqa qelqaqa juk ñawpa kawsaymanta ukhunchaspa chaninchasqa qelqan karqan. Chaypin chay riksisqa Perú suyumanta yachayniyoq warmiqa, iskay chunka pachak watakunapi (siglo XX) Perú suyupi sasa hinaspa chaniyoq kamachikuy witsanta k’amiq yarpaywan qhawarirqan: tsayqa Augusto B. Leguíapa (1919–1930) llasaq makiwan, millay kamachikuyninmi (gobierno dictatorialnin) karqan.
Chay Oncenio nisqa witsapiqa, Leguíaqa iskay uya yarpaywanmi ñawpa llaqtakunapaq kamachikuyta aparqan. Juk t’aqamantaqa, 1920 watapa Constitución nisqa jatun kamachikuypin ayllu llaqtakunata kamachikuypi riksirqan hinaspa Patronato de la Raza nisqatapis paqarichirqan; ichaqa juk t’aqamantataq, Ley de Conscripción Vial nisqa kamachikuyta churarqan.
Chaymantapas, kay kamachikuyqa anti suyukunapi tiyaq runakunallatan llasaqta llank’achirqan, hatun ñankunata obligasqa ruranankupaq (trabajo forzoso). Dora Mayerqa, yachayninmanta hinaspa amachaq (activista) kayninmanta, kay iskay uya ruraykunata sumaqta ukhunchaspa sut’iman horqorqan.
Quechua Chanka
Dora Mayer de Zulen: El oncenio de Leguía nisqa qillqaqa huk unay pacha kawsaymanta ukunchaspa chaninchasqa qillqan karqan. Chaypim chay riqsisqa Perú suyumanta yachaysapa warmiqa, iskay chunka pachak watakunapi (siglo XX) Perú suyupi sasa hinaspa chaniyuq kamachikuy witsanta kamilikuq yarpaywan qawarirqan: chayqa Augusto B. Leguíapa (1919–1930) llasaq makiwan, millay kamachikuyninmi (gobierno dictatorialnin) karqan.
Chay Oncenio nisqa witsapiqa, Leguíaqa iskay uya yarpaywanmi ñawpa llaqtakunapaq kamachikuyta aparqan. Huk tukaqmantaqa, 1920 watapa Constitución nisqa hatun kamachikuypim ayllu llaqtakunata kamachikuypi riqsirqan hinaspa Patronato de la Raza nisqatapis qallarichirqan; ichaqa huk tukaqmantataq, Ley de Conscripción Vial nisqa kamachikuyta churarqan.
Chaymantapas, kay kamachikuyqa anti suyukunapi tiyaq runakunallatam llasaqta llankachirqan, hatun ñankunata obligasqa ruranankupaq (trabajo forzoso). Dora Mayerqa, yachayninmanta hinaspa amachaq (activista) kayninmanta, kay iskay uya ruraykunata sumaqta ukunchaspa sutiman hurqurqan.
Aimara
Dora Mayer de Zulen: El oncenio de Leguía sat qillqataga nayra kawsäwita ukhamaraki marka kawsäwita uñch’ukiri chani qillqatänwa. Ukanxa uka jach’a yatiñani Perú markan utjiri warminxa, siglo XX marana jach’a sasa ch’amanchiri marka apnaqäwip jach’a k’amiñampi uñch’ukiwayi: uka pachanxa Augusto B. Leguíana (1919–1930) jach’a llasaq makiwampi apnaqäwipänwa (gobierno dictatorialnin).
Uka Oncenio pachanxa, Leguiax iskay uya amuyumpiw nayra markanakarux marka apnaqäwipa uñacht’ayawayi. Maya tuqitxa, 1920 marana Constitución jach’a kamachina uka ayllu markanakarux kamachina katuqawayi ukhamaraki Patronato de la Raza satak uka tantachäwsa qalltawayi; ukampis yaqha tuqitxa, Ley de Conscripción Vial satak uka kamachiw uñstayawayi. Ukhamaraki, uka kamachigax qullu marana (comunidades andinas) irnaqiri jaqinakarux jach’a thakinaka lurañatakiw obligasina irnaqäwayi (trabajo forzoso). Dora Mayerga, yatiñatpachatsa ukhamaraki arxatiri (activista) sarnaqäwipatsa, uka iskay uya ruräwinakapa chiqpach thaqasina uñacht’awayi.
