Amalia Puga de Losada fue una destacada escritora, periodista y educadora peruana, nacida en Cajamarca el 8 de septiembre de 1866. Es considerada una de las principales representantes de la literatura femenina peruana de finales del siglo XIX y comienzos del XX. Desde muy joven manifestó una profunda vocación por las letras, colaborando en periódicos y revistas literarias del Perú y del extranjero.
Su obra se caracteriza por una prosa elegante, un profundo conocimiento de las costumbres peruanas y una constante preocupación por la educación, la cultura y el papel de la mujer en la sociedad. Recibió diversos reconocimientos por su contribución a la literatura nacional y mantuvo una intensa actividad intelectual durante varias décadas.
Falleció en Lima el 20 de julio de 1963, dejando un importante legado que hoy forma parte del patrimonio literario del Perú.
“Colección Digital del Patrimonio Literario Peruano”
Quechua Áncash
Amalia Puga de Losadami karqan huk reqsishqa qillqaq, willakuykuna apamuq y yachachiq warmisapa Perú suyupita, payqa yorirqan Cajamarcachaw puwaq kaq hunaq setiembre killachaw, waranqa puwaq pachak joqta chunka joqtayuq watachaw. Paytaqa rikayan huk kaq mas reqsishqa warmi qillqaqkunanömi Perú suyuchaw, chunka isqun kaq yiskay chunka kaq watakuna ushakarqan y qallaykurqan tsay witsankunachaw. Wamra kanqanpitam qillqayta ancha munarqan, tsaymi qillqanqankunata churachirqan periodicokunachaw y periodicokunanö kaq qillqakunachawpis Perú suyuchaw y karu suyukunachawpis.
Paypa qillqankunaqa shumaq rimaykunayuqmi, Perú suyupa rurayninkunata y costumbrenkunata alli reqseqmi, y imaypis yachatsikuyta, tantiyakuyta y warmikuna llaqtachaw alli rurayninkunatam shumaq rikarqan. Atska reqsikuykunatam chaskirqan suyupa qillqankunaman yanapanqanpita, y achka watakunami yarpayninwan y yachayninwan alli ruraykunachaw kakurqan.
Limachawmi wanukurqan iskay chunka kaq hunaq julio killachaw, waranqa isqun pachak joqta chunka kimsayuq watachaw; payqa shumaq yachaykunatam y qillqakunatam kamatsirqan, tsaykunam kanantaq Perú suyupa qillqankunachaw shumaq rikuynin kaykan.
Aimara
Amalia Puga de Losadajax mä wali uñt’at qillqiri, yatiyäwinak uñt’ayiri ukat yatichiri warmitaynwa Perú markatxa. Jupax Cajamarca markanwa yuritayna, kimsaqallku uru liwru yapu chinu phaxsin (septiembre) waranqa kimsaqallku pataka suxta tunka suxtani marana. Perú markan warmit pacha qillqirinakatxa wali uñt’atätaynwa tunka llätunkani ukat pä tunka pataka maranaka tukuyasna ukat qalltasnapis. Wawa kankatpachawa qillqañ wali munasitayna, ukatwa jupax Perú markana ukat yaqha markanakanis yatiyäwi laphinakana ukat qillqat laphinakanis qillqatanakap uñt’ayirïtayna.
Qillqatanakapax wali k’achacht’at arunakaniwa, Perú markan sarnaqäwinakapa ukat amuyunakap wali sum uñt’ataynwa, ukatxa yatichäwita, yatiñat ukat markan warmit pacha sarnaqäwipatxa jupax sapa pacha wali amuyt’ataynwa. Jupax wali uñt’atäñ katuqatayna markan qillqatanakapar yanapatapatxa, ukatxa walja maranakawa amuyunakapampi ukat yatiñanakapampi markan k’achacht’at irnaqäwinakan sarnaqatayna.
Lima markanwa jiwawayxatayna pä tunka uru chinu phaxsin (julio) waranqa llätunka pataka suxta tunka kimsani marana; jupax wali sum yatiñanaka ukat qillqatanakawa ch’amanchatayna, ukanakax jichhürunsa Perú markan wali munat qillqatanakapan p’iqinchapawa.
Quechua Cusco–Collao (Qusqu-Qullaw)
Amalia Puga de Losadan karqan huk reqsisqa qelqaq, willakuykuna apamuq, warmikunata yachachiqpipas Perú suyupi. Payqa paqarirqan Cajamarca llaqtapin, pusaq p’unchay setiembre killapi, waranqa pusaq pachak soqta chunka soqtayoq watapi. Paytaqa rikunku aswan reqsisqa warmi qelqaqkunatapas jina Perú suyupi, chunka esqon kaq, iskay chunka kaq watakuna tukukusqanpi qallarisqanpipas. Warmi wawa kasqanmantapachan qelqayta anchatapuni munarqan, tsaymi paypa qelqasqankunata churarqanku periodicokunapi periodicokunajina kaq qelqakunapipas, Perú suyupi jaway suyukunapipas.
Paypa qelqasqankunaqa sumaq qhapaq rimaykunayoqmi kanku, Perú suyupa rurayninkunata costumbrenkunatapas sumaq reqsiqmi karqan, jina sapa pacha yachachikuyta, yachaykunata, warmikuna llaqta ukhupi sumaq rurayninkunata qhawarirqan. Askha reqsikuykunatan chaskirqan suyupa qelqankunaman yanapasqanmanta, unay watakunataq paypa yuyayninwan yachayninwan sumaq ruraykunapi purirqan.
Lima llaqtapin wañupurqan iskay chunka p’unchay julio killapi, waranqa esqon pachak soqta chunka kinsayoq watapi; payqa sumaq yachaykunata qelqakunatapas saqerqan, chaykunami kunan p’unchayqa Perú suyupa qelqankunapi sumaq qhapaq kaynin kashan.
Quechua Chanka
Amalia Puga de Losadami karqa huk riqsisqa qillqaq, willakuykuna apamuq, warmikunata yachachiqpas Perú suyupi. Payqa paqarirqa Cajamarca llaqtapim, pusaq punchaw setiembre killapi, waranqa pusaq pachak suqta chunka suqtayuq watapi. Paytami rikunku aswan riqsisqa warmi qillqaqkunatachina Perú suyupi, chunka isqun kaq, iskay chunka kaq watakuna tukukusqanpi qallarisqanpipas. Warmi wawa kasqanmantapachami qillqayta anchatapuni munarqa, chaymi paypa qillqasqankunata churarqaku periodicokunapi periodicokunachina kaq qillqakunapipas, Perú suyupi hawka suyukunapipas.
Paypa qillqasqankunaqa sumaq qhapaq rimaykunayuqmi kanku, Perú suyupa rurayninkunata costumbrenkunatapas sumaq riqsiriqmi karqa, sapa pacha yachachikuyta, yachaykunata, warmikuna llaqta ukupi sumaq rurayninkunatapas qhawarirqa. Achka riqsikuykunatami chaskirqa suyupa qillqankunaman yanapasqanmanta, unay watakunataqmi paypa yuyayninwan yachayninwan sumaq ruraykunapi purirqa.
Lima llaqtapimi wañukurqa iskay chunka punchaw julio killapi, waranqa isqun pachak suqta chunka kimsayuq watapi; payqa sumaq yachaykunata qillqakunatapas saqirqa, chaykunami kunan punchawqa Perú suyupa qillqankunapi sumaq qhapaq kaynin kachkan.