La escritora, periodista y editora Clorinda Matto de Turner fue una de las intelectuales más audaces y disruptivas de la literatura latinoamericana y la fundadora de la novela indigenista moderna. Nació en el Cusco el 11 de noviembre de 1852. Desde su juventud lideró círculos literarios y dirigió importantes publicaciones como El Perú Ilustrado, convirtiéndose en una voz incómoda para el poder político y eclesiástico de su tiempo debido a sus abiertas críticas a la corrupción y al abuso hacia los indígenas. Tras sufrir la quema de su casa y su imprenta por motivos políticos, se exilió en Argentina, donde continuó su labor docente y periodística. Falleció en Buenos Aires el 25 de octubre de 1909.
Aves sin nido (1889). Es una de las novelas más singulares del realismo hispanoamericano, y es considerada precursora o iniciadora de la corriente indigenista. En ella, su autora denuncia de la injusticia, opresión y maltrato por parte de la Iglesia contra la población indígena andina. La novela está ambientada en el pueblo ficticio de Kíllac, en los Andes peruanos, probablemente inspirado en algún poblado cuzqueño.
“Colección Digital del Patrimonio Literario Peruano”
Quechua Ancashino (Anqash Qichwa)
Clorinda Matto de Turner qillqaq, willakuykuna apamuq y qillqakunata churaqmi karqan huk sinchi yarpayniyuq y yachaysapa warmi América Latina qillqankunachaw, paymi indigenismo nisqan qillqayta qallaykatsirqan. Cuscochawmi yorirqan chunka hukniyuq hunaq noviembre killachaw, waranqa puwaq pachak pichqa chunka iskayniyuq watachaw. Wamra kanqanpitam qillqaqkuna ukhupi pushaq karqan y “El Perú Ilustrado” qillqakunatapis pusharqan, tsaymi kamachikuqkunapaq y iglesiapaq huk sasa rimayman tikrakurqan, indijenakunata maqayanqanta y suqayanqanta qillqanqanpita. Políticakunapa chikininkunarayku qillqana wasinta y wayinta rupatsiyaptinmi, Argentinaman aywakurqan y tsaychawmi yachatsikurqan y qillqakurqan. Buenos Aires markachawmi wanukurqan iskay chunka pichqa kaq hunaq octubre killachaw, waranqa isqun pachak isqunyuq watachaw.
“Aves sin nido” (1889) nisqanqa huk reqsishqa novelami, tsaywanmi qallaykurqan indijena runakunapa kawayninta ruraypa rikuyninwan riqsichiyta. Tsaychawmi qillqaq warmichawqa rikanchik iglesiapa kamachikuqninkuna indijena runakunata imanölla ñakatshiyanqanta y suqayanqanta. Tsay novelaqa parlachkan Kíllac nisqan unay mana kaq llaqtachawmi, tsayqa Cusco suyupa llaqtankunanömi kashan.
Quechua Cusco-Collao (Qusqu-Qullaw)
Clorinda Matto de Turner qelqaq, willakuykuna apamuq y qelqasqakunata mast’ariqpas karqan huk sinchi yuyayniyoq jina yachaysapa warmi América Latina qelqankunapi, paymi indigenismo nisqa qelqayta qallarichirqan. Qusqu llaqtapin paqarirqan chunka jukniyoq p’unchay noviembre killapi, waranqa pusaq pachak pichqa chunka iskayniyoq watapi. Warmi wawa kasqanmantapachan qelqaqkuna ukhupi pushaq karqan jina “El Perú Ilustrado” qelqakunatapas kamachirqan, chayraykun kamachikuqkunapaq iglesiapas huk sasa k’amiq rimayman tukupurqan, indijenakunata k’amarisqankuta ñak’arichisqankutapas qelqasqanmanta. Kamachikuqkunapa t’aqanakuyninrayku qelqana wasinta wasintapas ruphachisqankumanta, Argentinaman aywakurqan, chaypitaq yachachirqan qelqasqankunatapis aparqan. Buenos Aires markapin wañupurqan iskay chunka pichqayoq p’unchay octubre killapi, waranqa esqon pachak esqonyoq watapi.
“Aves sin nido” (1889) nisqanqa huk reqsisqa novelami, chaywanmi qallarichirqan indijena runakunapa kawsayninta ruraypa rikuyninwan rikuchiyta. Chaypin qelqaq warmipiqa rikunku iglesiapa kamachikuqninkuna indijena runakunata imanpuni ñak’arichisqankuta suqasqankutapas. Chay novelaqa kashan Kíllac nisqa llulla llaqtapin, chayqa Qusqu suyupa huk llaqtankunajina rikuchikun.
Quechua Chanka
Clorinda Matto de Turner qillqaq, willakuykuna apamuq y qillqasqakunata mast’ariqpas karqa huk sinchi yuyayniyuq china yachaysapa warmi América Latina qillqankunapi, paymi indigenismo nisqa qillqayta qallarichirqa. Qusqu llaqtapimi paqarirqa chunka hukniyuq punchaw noviembre killapi, waranqa pusaq pachak pichqa chunka iskayniyuq watapi. Warmi wawa kasqanmantapachami qillqaqkuna ukupim pushaq karqa china “El Perú Ilustrado” qillqakunatapas kamachirqa, chayraykumi kamachikuqkunapaq iglesiapas huk sasa k’amiq rimayman tukupurqa, indijenakunata k’amarisqankuta ñak’arichisqankutapas qillqasqanmanta. Kamachikuqkunapa t’aqanakuyninrayku qillqana wasinta wasintapas ruphachisqankumanta, Argentinaman aywakurqa, chaypitaq yachachirqa qillqasqankunatapis aparqa. Buenos Aires markapimi wañukurqa iskay chunka pichqayuq punchaw octubre killapi, waranqa isqun pachak isqunyuq watapi.
“Aves sin nido” (1889) nisqanqa huk riqsisqa novelami, chaywanmi qallarichirqa indijena runakunapa kawsayninta ruraypa rikuyninwan rikuchiyta. Chaypim qillqaq warmipiqa rikunku iglesiapa kamachikuqninkuna indijena runakunata imanpuni ñak’arichisqankuta suqasqankutapas. Chay novelaqa kachkan Kíllac nisqa llulla llaqtapim, chayqa Qusqu suyupa huk llaqtankunachina rikuchikun.
Aimara
Clorinda Matto de Turnerjax mä wali ch’amani amuyuni qillqiri, yatiyäwinak uñt’ayiri ukat qillqatanak uñt’ayiri warmitaynwa América Latina qillqatanakapanxa, jupax indigenismo qillqatanakapa qalltirïtaynwa. Cusco markanwa yuritayna chunka mayani uru noviembre phaxsin, waranqa kimsaqallku pataka phisqa tunka iskayniyani marana. Wawa kankatpachawa qillqirinakan pampa ukhuna irpirïtavna ukatxa “El Perú Ilustrado” qillqatanakaps p’iqinchätayna, ukatwa jupax kamachirinakataki ukat iglesiatakis mä ch’amani ch’axwiri arutaynwa, indijena jaqinakar t’aqasitapat qillqatanakapan uñt’ayatapatxa. Kamachirinakan ch’axwäwipata utap ukat qillqa lurañ utap nakhantatpachaxa, Argentina suyuna sarnaqatayna, ukanwa yatichäwipa ukat qillqat sarnaqäwip ch’amanchatayna. Buenos Aires markanwa jiwawayxatayna pä tunka phisqani uru chinu phaxsin waranqa llätunka pataka llätunkani marana.
“Aves sin nido” (1889) qillqatapax mä wali uñt’at novela qillqatawa, ukanwa qalltatayna indijena jaqinakan sarnaqäwip sum uñt’ayañataki. Uka qillqatpachaxa qillqiri warmix uñt’ayiwa iglesian jiliri irpirinakapax indijena jaqinakar wali t’aqasitapatxa. Uka novelax Kíllac uñt’at jan jisa markanwa sarnaqäwip uñt’ayi, uka markax Cusco suyut uñt’at pampa sarnaqäwi kaxataynwa.