Abraham Valdelomar (1888–1919), el célebre “Conde de Lemos”, marcó el inicio de la narrativa moderna en el Perú. Su obra maestra, El caballero Carmelo, es un conmovedor cuento ambientado en Pisco que relata la historia de un viejo y heroico gallo de pelea. A través de su trágico combate contra “El Ajiseco”, Valdelomar construye una hermosa elegía sobre el honor, la vejez, la lealtad y el profundo amor familiar en la costa peruana.
Considerado el padre del cuento criollo peruano, Abraham Valdelomar destacó por rescatar la sensibilidad, la nostalgia y la vida cotidiana de las provincias. En El caballero Carmelo, el autor transforma una tradicional pelea de gallos en una epopeya íntima y familiar. El relato va más allá de la crueldad del ruedo, convirtiéndose en un símbolo del hogar, el paso implacable del tiempo y la dignidad ante la muerte.
“Colección Digital del Patrimonio Literario Peruano”
Quechua Ancashino
Abraham Valdelomarpa Kawayninmanta y “El caballero Carmelo” Willakuyninmanta
Abraham Valdelomar (1888–1919) runaqa, reqishqa “Conde de Lemos” nishqami karqan; paymi Perú markachö mushuq willakuy qillqayta qallarkatsirqan. Tsayllachömi aswan shumaq qillqasqan “El caballero Carmelo” nishqan willakuy, Pisco markachö tinkuchishqa kar, juk ruku y mana mantsakuq rupaypaq wallpa tullpukuna takanakuyninta willakun. Tsay chipyaq llakikuypaq takanakuyninchö “El Ajiseco” wallpawan tinkurmi, Valdelomarqa shumaq rimaykunata dajan valorpaq, ruku kaypaq, rasun kaqpaq y mamakocha manyan peruano ayllukunapa jach’a kuyakuyninpita.
Perú markachö criollo willakuypa yayan nishqami, Abraham Valdelomarqa markachö kawaypa llampu shonqu kayninta, unay kaway llakikuyta y lluta ruraykunata qishpichirqan. “El caballero Carmelo” panqanchöqa, qillaq runami wallpakuna unay tinkuyninta juk ayllupa shonqu kawayninman tikratsin. Tsay willakuyqa manami tsay rurayllachötsu dajan, sinöqa wayipa, unay watakuna ushakayninpa y wanuy chawpinchö tsayraq washakuy kapuyninpa reqishqa sapan señalninchömi tikran.
Quechua Cusco-Collao
Abraham Valdelomarpa Kawsayninmanta “El caballero Carmelo” Willakuyninmantapas
Abraham Valdelomar (1888–1919) runaqa, ancha riqsisqa “Conde de Lemos” nishqami karqan; paymi Perú suyupi musuq willakuy qillqaypa qallariyninta churarqan. Lliwmanta aswan sumaq qillqasqan “El caballero Carmelo” nishqan willakuymi, Pisco llaqtapi churasqa kaspapaq, huk machu, mana mantsakuq k’ankaq (takanakuq wallpap) kawsayninmanta willakun. Chay millay llakiypaq tinkuyninpi “El Ajiseco” wallpawan wañuchinakuspa, Valdelomarqa ancha k’anchariq rimaykunatami hatarichin, yupaychaymanta, machu kaymanta, hunt’asqa kaymanta hinallataq mamalaqucha patan peruano ayllukunap ukhu munakuyninmantapas.
Perú suyupi criollo willakuypa yayan nishqami, Abraham Valdelomarqa llaqtakunap kawsayninpa llampu sunqu kayninta, unay kawsaymanta llakikuyta sapa p’unchay kawsaykunatapas qispichiyninrayku riqsisqa karqan. “El caballero Carmelo” panqanpiqa, qillaq runami wallpakunap unaymantaña tinkuyninta huk ayllup sunqu kawsayninman t’ikrachin. Chay willakuyqa manami chay rurayllapichu tukukun, aswanqa wasip, unay watakunap phawayninpa hinallataq wañuy chawpipi t’asnu kay (dignidad) kapuyninpapas hatun unanchayninchömi t’ikrakun.
Quechua Chanka
Abraham Valdelomarpa Kawsayninmanta “El caballero Carmelo” Willakuyninmantawan
Abraham Valdelomar (1888–1919) runaqa, ancha riqsisqa “Conde de Lemos” nishqami karqa; paymi Perú suyupi musuq willakuy qillqaypa qallariyninta churarqa. Lliwmanta aswan sumaq qillqasqan “El caballero Carmelo” nishqan willakuymi, Pisco llaqtapi churasqa kaspan, huk machu, mana mantsakuq takanakuq k’ankapa kawsayninmanta willakun. Chay millay llakikuypaq tinkuyninpi “El Ajiseco” wallpawan takanakuspa, Valdelomarqa ancha sumaq rimaykunatami hatarichin, yupaychaymanta, machu kaymanta, sunqumanta kaymanta hinallataq lamar qucha patan peruano ayllukunapa ukhu munakuyninmantapas.
Perú suyupi criollo willakuypa yayan nishqami, Abraham Valdelomarqa llaqtakunapa kawsayninpa llampu sunqu kayninta, unay kawsaymanta llakikuyta sapa punchaw kawsaykunatapas qispichiyninrayku riqsisqa karqa. “El caballero Carmelo” panqanpiqa, qillaq runami wallpakunapa unaymantaña tinkuyninta huk ayllupa sunqu kawsayninman tikrachin. Chay willakuyqa manami chay rurayllapichu tukukun, aswanqa wasipa, unay watakunapa phawayninpa hinallataq wañuy chawpipi sumaq kay (dignidad) kapuyninpapas hatun unanchayninmanmi tikrakun.
Aimara
Abraham Valdelomarx jisk’a jakawipa ukat “El caballero Carmelo” siwsapa (1888–1919)
Abraham Valdelomar (1888–1919) jupax wali uñt’at “Conde de Lemos” satänwa; jupaw Perú suyun machaq qillqt’atanakan qalltawip uñstawayi. Jach’a aski qillqt’atapa “El caballero Carmelo” sutini jisk’a siwsapax Pisco markan k’atuyatawa, ukanxa mä achachila ukat jan mantsasiri ch’axwiri k’ank’ana jakawipitaw saraki. Chay ch’amäki ukat llakiñani “El Ajiseco” k’ank’ampi ch’axwawipantxa, Valdelomarax wali muxsa arunakamppiw k’anjuri qillqäwinak churi, jach’anchayata kayñata, achachila jakawita, chiqpach chuymani säranakata ukat lamar quta patan utjiri peruano ayllunakan jach’a munasiñapata.
Perú suyun criollo jisk’a siwsanakan awqupa (taytapa) satänwa, Abraham Valdelomarax jisk’a markanakan llamp’u chuymani jakawipa, nayra llakiñ sarnaqäwinaka ukat sapa uru jakäwinak jach’anchayatapataw uñt’atäna. “El caballero Carmelo” pankanxa, qillqirix k’ank’anakan nayra ch’axwawipxa mä utana ukat ayllun jumanakan chuymapar t’ikrakuyi. Chay siwsawix janiw chay ch’axwawillan tukuskiti, jan ukasti utan unanchapa, pacha saraqataru ukat jiwawi nayranx jach’a k’amasa kankañaparuw jach’a unanchar t’ikrakuraki.
