Antonio Raimondi: el sabio que reveló la riqueza del Perú
Antonio Raimondi (1824–1890) fue un naturalista, geógrafo y científico italiano nacionalizado peruano que dedicó gran parte de su vida a explorar el territorio nacional. Recorrió miles de kilómetros por la costa, la sierra y la selva, documentando la geografía, la flora, la fauna, la geología, los minerales y las costumbres de los pueblos del Perú. Su extraordinario trabajo contribuyó al conocimiento científico del país y sentó las bases para el estudio de sus inmensos recursos naturales. Su obra más importante, El Perú, constituye una de las investigaciones científicas más completas realizadas sobre el territorio peruano durante el siglo XIX. En sus numerosos tomos reunió mapas, ilustraciones, descripciones geográficas, estudios geológicos y observaciones sobre la biodiversidad y el potencial económico del país, convirtiéndose en una referencia indispensable para historiadores, investigadores, estudiantes y amantes del patrimonio peruano.
“Colección Digital del Patrimonio Literario Peruano”
Quechua Ancashino
Antonio Raimondi: Piruupa qapaq kayninta rikachiq yachaq runa
Antonio Raimondi (1824–1890) Italia llaqtamanta hamuq, ichaqa Piruu runa tukurqan yachaq runam karqan. Payqa kawsayninpa achka watakunata Piruu llaqtapa tukuy suyunta purir, allinta riqsinanpaq churarqan. Lamar kuchukunata, urqukunata, sachakunata purirqan; kay pachapa mayqan kayninta, yurakunata, uywakunata, rumikunata, mineralkunata, hinallataq Piruu llaqtakunapa kawsayninkunata qillqarqan. Paypa hatun llamkayninqa Piruu suyupa yachayta aswan wiñachirqan, hinallataq kay llaqtapa mana tukukuq qapaq kayninkunata yachaypaq kallpachirqan.
Paypa aswan hatun rurasqan El Perú sutiyuq libriqa XIX pachak watakunapi Piruu suyumanta rurashqa aswan hunt’a yachay maskaykunamanta hukninmi. Achka qillqa patakunapi huñurqan mapakunata, siq’ikunata, maypi imakuna kasqanta willakuq qillqakunata, allpa ukhu yachaykunata, kawsaq imaymana rikch’aykunamanta qhawariykunata, hinallataq suyupa qullqi qapaq kayninmanta willakuykunata. Chayraykum kunan p’unchawpas historiadorkunapa, maskaq yachaqkunapa, yachakuqkunapa, hinallataq Piruupa qhapaq kawsayninta kuyakkuqkunapa ancha chanin qillqa rikurinqa.
Quechua Cusco-Collao
Antonio Raimondi: Piruupa qapaq kayninta rikachiq yachaq runa
Antonio Raimondi (1824–1890) Italia llaqtamanta paqarisqa yachaq, pachamama yachaq (naturalista), allpa sayayninkunata yachaq (geógrafo) hinallataq científico karqan. Qhipamantaqa Piru llaqtapa runanman tukuspa, kawsayninpa hatun chiqninpi Piru suyu tukuyta mask’aspa purirqan. Lamar qochakunata, urqukunata, sach’akunata purispa, allpa sayayninkunata, yurakunata, uywakunata, allpa ukhu kaykunata, mineralkunata, hinallataq Piru llaqtakunapa kawsayninkunata qillqaspa qillqachirqan. Paypa hatun llamk’ayninqa Piru suyupi científico yachayta wiñachirqan, hinallataq mana tukukuq sallqa qhapaq kayninkunata yachaypaq allin sayariyta churarqan.
Paypa aswan hatun rurasqan El Perú sutiyuq qillqaqa XIX pachak watakunapi Piru suyumanta rurasqa científico mask’aykunamanta aswan hunt’asqa llamk’aykunamanta hukninmi. Achka tomokunapi huñurqan mapakunata, siq’ikunata, allpa sayayninmanta willakuykunata, allpa ukhu yachaykunata, kawsaq imaymana rikch’aykunamanta qhawariykunata, hinallataq suyupa qullqi atiyninmanta yuyaykunata. Chayrayku kunankama historiadorkunapa, mask’aq yachaqkunapa, yachakuqkunapa, hinallataq Pirupa qhapaq kawsayninta kuyakkuqkunapa ancha chanin qillqam kachkan.
Quechua Chanka
Antonio Raimondi: Piruwpa qapaq kayninta rikuchiq yachaysapa runa
Antonio Raimondi (1824–1890) Italia llaqtamanta yachaq runam karqa, pachamama yachaq (naturalista), allpa sayayninkunata yachaq (geógrafo) hinallataq científico. Qhipamantaqa Piruwpa runanman tukuspa, kawsayninpa hatun chiqninta Piruwpa tukuy suyunta maskaspa purirqa. Lamar qochakunata, urqukunata, sach’akunata purispa, allpa sayayninkunata, yurakunata, uywakunata, allpa ukupi kaqkunata, mineralkunata, hinallataq Piruwpi llaqtakunapa kawsayninkunata qillqaspa qillqachirqa. Paypa ancha hatun llamkayninqa Piruwpi científico yachayta wiñachirqa, hinallataq mana tukukuq sallqa qapaq kayninkunata yachaypaq allin kallpachayta churarqa.
Paypa aswan hatun rurasqan El Perú sutiyuq qillqaqa XIX pachak watakunapi Piruwpa suyunmanta rurasqa científico maskaykunamanta aswan hunt’asqa llamkaykunamanta hukninmi. Achka tomokunapi huñurqa mapakunata, siq’ikunata, allpa sayayninmanta willakuykunata, allpa uku yachaykunata, kawsaq imaymana rikch’aykunamanta qhawariykunata, hinallataq suyupa qullqi atiyninmanta yuyaykunata. Chayraykum kunankama historiadorkunapa, maskaq yachaqkunapa, yachakuqkunapa, hinallataq Piruwpa qapaq kawsayninta kuyakkuqkunapa ancha chanin qillqa hina riqsisqa kachkan.
AIMARA
Antonio Raimondi
Antonio Raimondi (1824–1890) Italia markana yuritayna, ukampis Perú markankir jaqiruw tuküna. Jupax naturalez yatiqiri, geógrafo ukhamaraki científico sata yatiñani jaqïnwa. Jakañap taypinxa walja maranakwa Perú markpach uñakipañaru, yatxatañaru ukat uñt’añaru ch’amancht’äna. Lamar quta thiyanaka, qullunaka ukhamaraki ch’uminakanwa waranqa waranqa kilómetros sarnaqäna; uka sarnaqäwinakapxarakiwa geografía, quqanaka, animalanaka, geología, mineralanaka ukat Perú markankir ayllunakana saräwinakap qillqt’äna. Jupan muspharkañ luräwipax Perú markan científico yatiñaparuw wal yanapt’äna, ukhamaraki markan wali qamir yänakap yatxatañatak wakiskir qallta utt’ayarakïna.
Jupan juk’amp wali uñt’at luräwipaxa, El Perú, XIX patak maranakan Perú markat lurat científico yatxatawinakatxa mayni juk’amp phuqhata ukhamaraki wali wakiskir yatxatawiwa. Walja tomonakanwa mapas, siq’inaka, geografía tuqit qillqatanaka, geología tuqit yatxatawinaka, kunayman jakirinak tuqit uñjawinaka ukhamaraki markan qullqi tuqit ch’amap uñacht’ayirinaka tantachäna. Ukatwa jichhakamaxa historiadoranakataki, yatxatirinakataki, yatiqirinakataki ukhamaraki Perú markan qamir saräwip munasir jaqinakatakix wali wakiskir uñt’awi tukuraki.