El escritor, periodista y ensayista Abraham Valdelomar fue una de las figuras más brillantes, polifacéticas y disruptivas de la literatura peruana, considerado el fundador del cuento nacional moderno. Nació en Ica el 27 de abril de 1888. Fue un artista completo que no solo renovó las letras a través del movimiento y la revista Colónida, sino que también construyó un carismático y provocador personaje público bajo el seudónimo del Conde de Lemos. Sufrió un trágico accidente durante una cita del Congreso Regional del Centro y falleció prematuramente en Ayacucho el 1 de noviembre de 1919, a los 31 años de edad.
La Mariscala (1915) es una célebre biografía novelada escrita por el peruano Abraham Valdelomar. Narra la vida de Francisca Zubiaga y Bernales, esposa del presidente Agustín Gamarra. Destaca por su prosa poética y por retratar a una mujer de carácter fuerte y excepcional en la política republicana del siglo XIX.
“Colección Digital del Patrimonio Literario Peruano”
Quechua Áncash
Abraham Valdelomar qillqaq, willakuykuna apamuq y qillqaykunata t’aqwiqmi karqan huk achkiqnö yachaysapa ch’amapaq joni Perú suyupita, paytami rikayan kikinpa qillqankunata pushaq y mas shumaqman tikratsiq. payqa yorirqan Icachaw ishkay chunka qanchis kaq hunaq abril killachaw, waranqa puwaq pachak puwaq chunka puwaqniyuq watachaw. Shumaq ruraykunayuqmi karqan “Colónida” nisqan qillqakunawan, y “Conde de Lemos” mana reqsishqa sutikunawanpis qillqarqan. Congreso Regional del Centro ruraychaw huk llakikuypaq maqakuyta chaskirqan tsaymi Ayacuchochaw wanukurqan huk kaq hunaq noviembre killachaw, waranqa isqun pachak chunka isqunyuq watachaw, kimsa chunka hukniyuq watayuqllaraq kashpa.
“La Mariscala” (1915) nisqanqa Abraham Valdelomarpa huk reqsishqa kaway qillqasqanmi. Tsaychawmi qillqan Francisca Zubiaga y Bernalespa kawayninta, payqa umalliq Agustín Gamarrapa warminmi karqan. Shumaq rimaykunayuqmi y warmi yarpaykunata alli reqseqmi, tsaychawmi rikanchik chunka isqun kaq watakuna witsanchaw huk warmi sinchi yarpayniyuqlla llaqtapa kamachikuyninkunachaw ruranqanta.
Quechua Chanka
Abraham Valdelomar qillqaq, willakuykuna apamuq y qillqaykunata t’aqwiqpas karqa huk riqsisqa yachaysapa warmi Perú suyumanta, paytami rikunku kikinpa qillqankunata pushaq y mas sumaqman tikrachiq. Payqa paqarirqa Icapim iskay chunka qanchis kaq punchaw abril killapi, waranqa pusaq pachak pusaq chunka pusaqniyuq watapi. Sumaq ruraykunayuqmi karqa “Colónida” nisqan qillqakunawan, y “Conde de Lemos” mana riqsisqa sutikunawanpis qillqarqa. Congreso Regional del Centro ruraypi huk llakikuypaq maqakuyta chaskirqa chaymi Ayacuchopi wañukurqa huk kaq punchaw noviembre killapi, waranqa isqun pachak chunka isqunyuq watapi, kimsachunka hukniyuq watayuqllaraq kashpa.
“La Mariscala” (1915) nisqanqa Abraham Valdelomarpa huk riqsisqa kaway qillqasqanmi. Chaypim qillqan Francisca Zubiaga y Bernalespa kawayninta, payqa umalliq Agustín Gamarrapa warminmi karqa. Sumaq rimaykunayuqmi y warmi yuyaykunata alli riqsiqmi, chaypim rikunku chunka isqun kaq watakuna ukunpi huk warmi sinchi yuyayniyuqlla llaqtapa kamachikuyninkunapi rurasqanta.
Quechua Cusco-Collao (Qusqu-Qullaw)
Abraham Valdelomar qelqaq, willakuykuna apamuq y qelqaykunata t’aqwiqpas karqan huk reqsisqa yachaysapa warmi Perú suyumanta, paytami rikunku kikinpa qelqankunata pushaq y mas shumaqman tikrachiq. Payqa paqarirqan Icapi iskay chunka qanchis kaq p’unchay abril killapi, waranqa pusaq pachak pusaq chunka pusaqniyoq watapi. Sumaq ruraykunayoqmi karqan “Colónida” nisqan qelqakunawan, y “Conde de Lemos” mana reqsisqa sutikunawanpis qelqarqan. Congreso Regional del Centro ruraypi huk llakikuypaq maqakuyta chaskirqan chaymi Ayacuchopi wañupurqan huk kaq p’unchay noviembre killapi, waranqa esqon pachak chunka esqonyoq watapi, kimsachunka jukniyoq watayoqllaraq kashpa.
“La Mariscala” (1915) nisqanqa Abraham Valdelomarpa huk reqsisqa kaway qelqasqanmi. Chaypin qelqan Francisca Zubiaga y Bernalespa kawayninta, payqa umalliq Agustín Gamarrapa warminmi karqan. Sumaq rimaykunayoqmi y warmi yuyaykunata alli reqseqmi, chaypin rikunku chunka esqon kaq watakuna ukhunpi huk warmi sinchi yuyayniyoqlla llaqtapa kamachikuyninkunapi rurasqanta.
Aimara
Abraham Valdelomarjax mä wali uñt’at qillqiri, yatiyäwinak uñt’ayiri ukat qillqatanak t’aqwiri warmitaynwa Perú markatxa, jupax qillqatanakap wali k’achacht’at uñt’ayirïtayna. Ica markanwa yuritayna, pä tunka qanchisani uru abril phaxsin, waranqa kimsaqallku pataka kimsaqallku tunka kimsaqallkuni marana. Sumaq sarnaqäwinakaniwa “Colónida” qillqatanakampi, ukatxa “Conde de Lemos” jan uñt’at sutimpiw qillqarakitayna. Congreso Regional del Centro lurañan mä jach’a jan walt’äwi katuqatayna ukatwa Ayacucho markan jiwawayxatayna maya uru noviembre phaxsin, waranqa llätunka pataka chunka llätunkani marana, kimsa tunka mayani maranitna.
“La Mariscala” (1915) qillqatapa uñt’ayasiwayataynwa Abraham Valdelomar markachirin qillqata. Ukanwa sarnaqatayna Francisca Zubiaga y Bernales warmitxa, jupax Agustín Gamarra jiliri irpirin warminitaynwa. Wali sum arunakani ukat warmit pacha amuyup sum uñt’ataynwa, ukanwa uñt’ayi tunka llätunkani pataka maranakan mä warmi ch’amani amuyuni markan kamachirinakapa ukhuna sarnaqatapatxa.
