El escritor, historiador y sacerdote jesuita español Fernando de Montesinos fue uno de los cronistas coloniales más enigmáticos y discutidos del siglo XVII en el Virreinato del Perú. Nació en Osuna, España, alrededor de 1593 y llegó al territorio peruano en 1628 como secretario del virrey Conde de Chinchón. Debido a su oficio y a su labor eclesiástica, recorrió extensas zonas andinas, acumulando una inmensa cantidad de manuscritos, relatos orales indígenas y registros eclesiásticos. Montesinos destacó por su profundo interés en la minería, la metalurgia y las antigüedades precolombinas. Regresó a España en 1643 y falleció en Sevilla hacia 1655.
Su obra cumbre son las “Memorias antiguas historiales y políticas del Perú”, un tratado redactado hacia 1644 que desafió las cronologías oficiales de los incas y que permaneció inédito durante siglos hasta su publicación moderna.
“Colección Digital del Patrimonio Literario Peruano”
Quechua Ancashino (Anqash Qichwa)
Fernando de Montesinos qillqaq, unay kawayta yachaq y jesuita sasirdotemi karqan, payqa chunka qanchis kaq watakuna witsanchawmi Perú suyupita huk kaq mas reqsishqa y sasa tantiyana cronista karqan. Osunachawmi, Españachaw yorirqan waranqa pichqa pachak isqun chunka kimsayuq watakunachaw, y Perú suyumanmi chacharqan waranqa joqta pachak iskay chunka puwaqniyuq watachaw virrey Conde de Chinchónpa qillqaq yanapaqnin kashpa. Rurayninrayku y iglesia ruraykunarayku, antipa atska markankunata purirqan, tsaychawmi achka unay qillqakunata y indijenakunapa willakuyninkunata shuntarqan. Montesinosqa qorita y qullqita lloqsitsiyta y unay incakunapa kawaynintami ancha t’aqwirqan. Españamanmi kutikurqan waranqa joqta pachak chusku chunka kimsayuq watachaw y Sevillachawmi wanukurqan waranqa joqta pachak pichqa chunka pichqayuq watakunachaw.
Paypa “Memorias antiguas historiales y políticas del Perú” qillqanqanqa huk reqsishqa unay kawayta t’aqwiq qillqami, tsaytaqa waranqa joqta pachak chusku chunka chuskuyuq watachawmi qillqarqan, tsaywanmi incakunapa unay kawayninkunata hukman tikratsirqan, y tsay qillqasqanqa achka watakunami pakarishqa karqan kanantaq kanantapis riqsitsiyanqanyaq.
Quechua Cusco-Collao (Qusqu-Qullaw)
Fernando de Montesinos qelqaq, unay kawsayta yachaq jina jesuita sasirdotemi karqan, payqa chunka qanchis kaq watakuna ukhunpin Perú suyumanta huk kaq aswan reqsisqa sasa tantiyana cronista karqan. Osunapin, Españapi paqarirqan waranqa pichqa pachak esqon chunka kimsayoq watakunapi, jina Perú suyumantaq chayamurqan waranqa soqta pachak iskay chunka pusaqniyoq watapi virrey Conde de Chinchónpa qelqaq yanapaqnin kaspa. Rurayninrayku jina iglesia ruraykunarayku, antipa askha markankunata purirqan, chaypin askha unay qelqakunata indijenakunapa willakuyninkunatapas shuntarqan. Montesinosqa qoritapas qolqetapas lloqsichiyta jina unay incakunapa kawsaynintami ancha t’aqwirqan. Españamantaq kutipurqan waranqa soqta pachak tawa chunka kimsayoq watapi jina Sevillapi wañupurqan waranqa soqta pachak pichqa chunka pichqayoq watakunapi.
Paypa “Memorias antiguas historiales y políticas del Perú” qelqasqanqa huk reqsisqa unay kawsayta t’aqwiq qelqami, chaytaqa waranqa soqta pachak tawa chunka tawayoq watapi qelqarqan; chaywanmi incakunapa unay kawsayninkunata hukman tikrachirqan, chay qelqasqantaq askha watakuna pakarisqa karqan kunan p’unchaykunapi riqsichisqankunankama.
Quechua Chanka
Fernando de Montesinos qillqaq, unay kawsayta yachaq china jesuita sasirdotemi karqa, payqa chunka qanchis kaq watakuna ukunpim Perú suyumanta huk kaq aswan riqsisqa sasa tantiyana cronista karqa. Osunapimi, Españapi paqarirqa waranqa pichqa pachak isqun chunka kimsayuq watakunapi, china Perú suyumantaq chayamurqa waranqa suqta pachak iskay chunka pusaqniyuq watapi virrey Conde de Chinchónpa qillqaq yanapaqnin kaspa. Rurayninrayku china iglesia ruraykunarayku, antipa achka markankunata purirqa, chaypim achka unay qillqakunata indijenakunapa willakuyninkunatapas shuntarqa. Montesinosqa qoritapas qillqayta china unay incakunapa kawsaynintami ancha t’aqwirqa. Españamantaq kutipurqa waranqa suqta pachak tawa chunka kimsayuq watapi china Sevillapi wañukurqa waranqa suqta pachak pichqa chunka pichqayuq watakunapi.
Paypa “Memorias antiguas historiales y políticas del Perú” qillqasqanqa huk riqsisqa unay kawsayta t’aqwiq qillqami, chaytaqa waranqa suqta pachak tawa chunka tawayuq watapi qillqarqa; chaywanmi incakunapa unay kawsayninkunata hukman tikrachirqa, chay qillqasqantaq achka watakuna pakarisqa karqa kunan punchaykunapi riqsichisqankunankama.
Aimara
Fernando de Montesinosjax mä wali uñt’at qillqiri, unay sarnaqäwinaka uñt’ayiri ukat jesuita sasirdotetaynwa España markatxa, jupax chunka qanchisani pataka maranaka ukhunxa Perú markana mä sasa amuyat cronistataynwa. Osuna markanwa yuritayna waranqa phisqa pataka llätunka tunka kimsani maranakanxa, ukatxa Perú markaruw chayamutayna waranqa suxta pataka pä tunka kimsaqallkuni marana virrey Conde de Chinchónana qillqt’ayiriniraktaynwa. Irnaqäwipata ukat iglesian sarnaqäwinakapatxa antisa pampanakan walja provincianakapwa puritayna, ukanwa jupax unay qillqatanaka ukat indijena jaqinakan yatiyäwinakap sum tantthapitayna. Montesinosjax qorita, qollqeta ukat unay incanakan sarnaqäwip sum t’aqwitayna. España suyuruw kutitayna waranqa suxta pataka tawa tunka kimsani marana ukat Sevilla markan jiwawayxatayna waranqa suxta pataka phisqa tunka phisqani maranakanxa.
Jupan “Memorias antiguas historiales y políticas del Perú” qillqatapax mä wali uñt’at unay sarnaqäwinak t’aqwiri qillqatawa, uka qillqatxa waranqa suxta pataka tawa tunka tawani marana qillqt’ataynwa; ukanwa incanakan unay sarnaqäwip yaqha amuyunakar uñt’ayatayna, uka qillqax walja maranaka imatätaynwa jichha pacha markachirinakan uñt’ayawayatankama.