Manuel Ascencio Segura (1805–1871)
Considerado el padre del teatro peruano, fue la figura más importante del costumbrismo en el Perú decimonónico. Militar de profesión en su juventud, dedicó gran parte de su vida a retratar con humor, agudeza y un lenguaje sumamente criollo las dinámicas sociales, políticas y familiares de la Lima de mediados del siglo XIX. A través de sus comedias, criticó los vicios de la época, los matrimonios por conveniencia y el caudillismo militar, dejando un legado fundamental para la identidad cultural del país.
Sargento Canuto (1839)
Es una de sus comedias teatrales más célebres y significativas. La obra constituye una sátira directa contra el militarismo prepotente y el oportunismo de los caudillos de los primeros años de la República peruana.
“Colección Digital del Patrimonio Literario Peruano”
Quechua Ancashino
Perú nacioncho teatro ruraypa yaya ninqanmi, tsay chunka isquyniyuq pachak watachaw (XIX) costumbrismo nishqan ruraychaw pusaq runam karqan. Wamra kayninwqa soldadumi karqan, tsaypitam witsan kawayninta Limachaw tawan chakwankuna tsay witsan rurayanqanta churarqan: asikuywan, yachaywan, cholo simikunawan, tsaylla kawaykunata, politicakunata y castillanuchaw kawaykunata. Comediankunawan tsay witsan mana alli ruraykunata, warmi ollqu bodaykunata, tsaynalla soldadukuna pusaq kaynintapis ollqutuqarqan, tsaymi nacionpa kawayninpaq unay yachaykunata dikaqarqan.
Sargento Canuto (1839)
Teatropaq comedia rurashqankunapita mas reqishqa y mas valoryuqmi. Kay qellqashqaqa, unay Perú mushoq nacion tukunqan watachaw soldadukuna yachaq tukuqta, hatushtakuqta, lula pusaqkunata rurayanqanta asikuypa chipyata ollqutupaqmi.
Quechua Cusco-Collao
Manuel Ascencio Segura (1805–1871)
Perú suyupi teatro ruraypa yayan (taytan) nisqa runam karqan, payqa chunka isquyniyuq pachak watachapi (XIX) costumbrismo nishqan ruraykunapi aswan riqsisqa pusaqmi karqan. Wayna kayninpiqa awqaq (soldado) runam karqan, chaymantataq kawsayninpa aswan hatun partenta churarqan unay Lima llaqtapi (XIX pachak wata chawpinpi) runakunaq kawsayninta, politicata, ayllukunaq puririynintapas rikuchinanpaq; chaytaqa rurarqan asikuywan, sipiq rimaykunawan, chaymanta sumaq criollo simikunawan ima. Comediankunawanmi chay pacha runakunaq huchankunata, qulqirallapaq casarakuykunata, awqaqkunaq hatuntukuynintapas k’amirqan, chaywantaq suyunchispa kawsayninpaq sumaq kawsay qhipachiyta saqirqan.
Sargento Canuto (1839) Teatropaq comedia rurashqankunapita aswan riqsisqa, aswan chaniyuq ima. Kay qillqasqaqa, musuq Perú República qallariypi, awqaqkunaq phuskullikuyninta (hatuntukuyninta), pusaqkunaq munasqallan ruray munasqankutapas asikuypawan sut’inchaspa k’amiymi.
Quechua Chanka
Manuel Ascencio Segura (1805–1871)
Perú suyupi teatro ruraypa taytan nisqam karqa, payqa chunka isquyniyuq pachak watachapi (XIX) costumbrismo nishqan ruraykunapi aswan riqsisqa pusaqmi karqa. Sipas, wayna kayninpiqa maqanakuq (soldado) runam karqa, chaymantam kawsayninpa aswan hatun partenta churarqa unay Lima llaqtapi (XIX pachak wata chawpinpi) runakunaq kawsayninta, politicata, ayllukunaq puririynintapas rikuchinanpaq; chaytaqa rurarqa asikuywan, sipiq rimaykunawan, chaymanta sumaq criollo simikunawan ima. Comediankunawanmi chay pacha runakunaq huchankunata, qullqirallapaq casarakuykunata, maqanakuqkunaq hatuntukuynintapas anyarqa (k’amirqa), chaywantaq suyunchispa kawsayninpaq sumaq yachaykunata saqirqa.
Sargento Canuto (1839)
Teatropaq comedia rurashqankunapita aswan riqsisqa, aswan chaniyuq ima. Kay qillqasqaqa, musuq Perú República qallariypi, soldadokunaq hatuntukuyninta, pusaqkunaq munasqallan ruray munasqankutapas asikuypawan sut’inchaspa anyaymi (k’amiymi).
Aimara
Manuel Ascencio Segura (1805–1871)
Perú markan teatro ruraypa tatapa ukhama uñt’atawa, payqa tunkha llatunkani pataka maranakan (XIX) costumbrismo uka ruräwinakuna p’iqinchiri runänwa. Wayna ukhax markachiri awqaq (militar) ukhama irnaqäna, ukatxa janiw k’ari ukhama kankañanakampi, larusiñanakampi, ukatxa sumaki criollo arunakamppi unay Lima markan jaquinakan kawsäwipata, politicapata, ukatxa ayllunakan puririñanakapata uñacht’ayäna (XIX pataka mara chika pachan). Comedianakapampix uka pacha jaquinakan jan wali luräwinakapata, qullqiraki jaqichasiñanakata, ukatxa awqaq p’iqinchirinakan jach’atukuyninakapata juchanchäna, uka luräwimpix markasan yatiñanakapa ukatxa saräwinakapa ch’amanchañataki sumaki utjirinaka jaytxäna.
Sargento Canuto (1839)
Teatrotaki comedia luratatxa aswan uñt’ata, aswan wali chaniñani ukhamawa. Aka qillqatäwix machaq Perú República qallta pachanakan, awqaqnakan jach’achasiñanakapata, p’iqinchirinakan munasqallapa lurañ munapxatapa jisk’achaspa larusiñampi uñacht’ayäwiwa.
